Page 677 - Proceedings Collega2023

Pendahuluan

Harta sepencarian merupakan satu unsur unik yang ada dalam budaya masyarakat Nusantara. Ia
merupakan satu bentuk konsep pembahagian harta di antara pasangan yang berkahwin di mana si suami
dan si isteri akan memperolehi hak masing-masing sekiranya berlaku sesuatu perkara yang boleh memberi
kesan ke atas ikatan perkahwinan mereka.
Amalan ini dikatakan telah pun wujud sebelum kedatangan Islam ke Kepulauan Melayu (Tapah,
1996 dlm Mat Hussin & Daud, 2020). Lebih menarik, ia bukan sahaja diamalkan oleh masyarakat Melayu,
malah turut dipraktikkan oleh kaum peribumi bukan Muslim di Borneo (Tapah, 1996 dlm Mat Hussin &
Daud, 2020; Mat Hussin & Abdullah, 2016; Ramli, Mat Hussin & Jamaluddin, 2012).

Memandangkan ia merupakan satu amalan yang dikatakan wujud sebelum kedatangan Islam ke
rantau ini, jadi sejarah dan asal usul bagaimana amalan ini bermula sukar untuk ditentukan dengan tepat.

Walaupun ia hanyalah satu amalan yang asalnya bersandarkan kepada adat dan budaya setempat
yang wujud sejak sekian lama – yakni tidak bersandarkan kepada nas al-Quran atau al-Sunnah, namun
konsep harta sepencarian diperakui sah di sisi Syariah oleh para ulama Nusantara. Sehingga kini konsep
harta sepencarian ini masih diamalkan dan diwarisi dalam budaya masyarakat di alam Melayu ini. Di
Malaysia – seiring dengan peredaran zaman – konsep ini telah diiktiraf dalam enakmen undang-undang
keluarga Islam negeri-negeri dan bagi wanita Islam mereka boleh membuat tuntutan hak mereka di
Mahkamah Syariah.

Dalam hal ini, ia merupakan satu bentuk kearifan tempatan yang wujud hasil adunan nilai-nilai
murni kehidupan setempat yang kemudiannya diterap dan dijadikan panduan kehidupan sejak turun
temurun (Sopa, 2018 dlm Rosele & Ali, 2019) oleh masyarakat Nusantara. Sebagaimana yang dijelaskan
oleh Marhaendra (2017 dlm Rosele & Ali, 2019) bahawa antara ciri-ciri sesuatu perkara itu boleh dianggap
sebagai satu kearifan tempatan ialah “ia mampu menyelesai secara baik dan benar sesuatu persoalan dan
kesulitan yang dihadapi”; konsep harta sepencarian ini menawarkan satu bentuk penyelesaian kepada
masalah pembahagian harta dalam kalangan pasangan yang berkahwin terutama apabila berlaku
pembubaran perkahwinan sama ada disebabkan perceraian atau kematian salah seorang daripada mereka
atau apabila si suami ingin berpoligami

Makalah ini cuba meneliti faktor-faktor yang terdapat di dalam konsep harta sepencarian yang
membolehkannya diperakui oleh para ulama Nusantara sebagai satu amalan setempat yang diperakui oleh
syariah. Pada masa yang sama, artikel ini juga cuba mengaitkan kearifan tempatan ini dengan aspek
bagaimana ia membantu dalam merealisasikan matlamat-matlamat yang ingin dicapai oleh Islam
menerusi penjagaan harta (hifz al-mal) yang terkandung di dalam doktrin maqasid al-Syariah.

Harta Sepencarian Dalam Adat Melayu

Sejarah pengamalan konsep harta sepencarian di Tanah Melayu dikaitkan dengan Adat
Temenggung dan Adat Perpatih. Adat-adat ini berasal daripada utara Sumatera dan ia dibawa masuk ke
sini sekitar abad ke-15 masehi. Di Tanah Melayu, Adat Temenggung diamalkan di negeri-negeri taklukan
Melaka kecuali Negeri Sembilan dan daerah Naning – yang berpegang kepada Adat Perpatih. Apabila Islam
mula tersebar di alam Melayu, adat-adat tersebut kemudiannya diresapi oleh pengaruh agama ini. Malah
ramai sarjana sejarah mengakui bahawa Adat Temenggung terutamanya banyak dipengaruhi oleh hukum

International Conference on Local Wisdom of the Malay Archipelago (COLLEGA 2023) Page - 664 -